مشاوره و روان درمانی- مشاوره تلفنی
در این وبلاگ به طور محدود تجارب بالینی و راهکارهای تجربه شده در مشاوره و روان درمانی را با همکاران و مراجعین عزیز در میان می گذاریم
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: دکتر بیوک تاجری - ۱۳۸٩/٦/٢٥

 

من کیستم؟ پاسخ به این پرسش سهل و ممتنع، ارزیابی و شناخت فرد را نسبت به هویت درونی و ملموس خویش تبیین می کند. روان شناسان و متخصصان علوم اجتماعی بر همین اساس، مفاهیمی نظیر هویت و بی هویت را مطرح می کنند و بخشی از ناهنجاری های رفتاری خرد و کلان جامعه را به آن نسبت می دهند.


بحران هویت در جوانی

من کیستم؟

 

من کیستم؟ پاسخ به این پرسش سهل و ممتنع، ارزیابی و شناخت فرد را نسبت به هویت درونی و ملموس خویش تبیین می کند. روان شناسان و متخصصان علوم اجتماعی بر همین اساس، مفاهیمی نظیر هویت و بی هویت را مطرح می کنند و بخشی از ناهنجاری های رفتاری خرد و کلان جامعه را به آن نسبت می دهند.


    گستردگی عوامل پرتعداد و زمینه ساز برای بی هویتی که در دنیای امروز کمتر جامعه ای از آنها بی نصیب مانده، بروز معضلی عام به نام بحران هویت را موجب می شود که جهان بینی و فلسفه شناخت و رفتارهای افراد را مخدوش می کند و بر آسیب های عمیق فردی و اجتماعی دامن می زند. بحران هویت، اساس زندگی و چیستی و چرایی حیات اجتماعی را دستخوش تغییر می کند و از این رو با نگاه عمیق به معضلات حادی نظیر ازخودبیگانگی، پرخاشگری و هنجارشکنی، سست عنصری، مدگرایی، خرافه پروری، عصیان اجتماعی، شکاف میان نسلی و ... می توان رد پایی از بی هویتی فردی یا گروهی را جستجو کرد.

 


    بی دلیل نیست که صاحب نظران بحران هویت را یک ترومای اجتماعی نامیده اند و آن را بیش از آن که معلول آسیب های جدی جامعه بدانند، علت و ریشه اصلی نابسامانی های تاثیرگذار جمعی معرفی می کنند. اولین گام و البته مهم ترین مرحله برای مقابله با هر آسیب اجتماعی و رفتاری نیز شناسایی دقیق و ارائه تعاریفی متناسب، جامع و بومی از آن است. در این نوشتار ضمن ماهیت شناسی بحران هویت به اختصار به عوامل سازنده و دامنه آسیب های آن و ارائه راه حل ها درباره این پدیده نوظهور پرداخته ایم.
    هویت، مجموعه ای منسجم از باورهای فردی و جمعی است که یک کل واحد را می سازد. در حوزه فردی، آگاهی و پذیرش درونی و بدون چالش از شخصیت که برآیندی از ساختمان بدنی، جنسیت، اخلاق، رفتار، عقاید، باورها، گرایش ها، توانایی ها و استعدادهای بالقوه و بالفعل است، هویت فرد را شکل می دهد.

 


    به هر حال پذیرفتنی است که هویت را می توان از آثار و نشانه هایش دریافت و بررسی کرد و از این حوزه به آسیب شناسی فرد و بی هویتی و بحران هویت  پرداخت.

    هویت موضوعی عقلایی و عاطفی است که تکلیف شخص را با هستی، فلسفه زندگی و معنای حقیقی آن روشن می کند و سلامت شخصیت یا احراز هویت با سازگاری با محیط پیرامون از نظر رفتارها، پذیرش، باور و قضاوت و تفسیر ارتباط دارد.


    افتادن در دام تک هویتی در این حوزه، آسیبی جدی محسوب می شود که خود به تشدید بحران هویت کمک می کند.


    هویت در واقع برآیند و تلفیقی از ارزش ها، باورها و تعلقات ذهنی و رفتاری است و تک بعدی نگریستن به آن از سوی افراد یا گروه ها، خانوادگی، فامیلی، قومی یا اجتماعی به تضاد با دیگران و جبهه گیری گروه های هویتی در تقابل یکدیگر می انجامد. تعصب در برابر یکی از ابعاد هویت، تسری تمام شوون رفتاری و باورها به آن و تلاش برای همرنگ کردن دیگران با این نگرش پررنگ و تک بعدی نه تنها برای مقابله با بحران هویت کارساز نیست؛ بلکه به مخدوش شدن تعاریف و مصادیق آن در جامعه و بلاتکلیفی مناسبات جمعی منجر می شود.

 


    تک هویتی آفتی است که به جان عده ای می افتد و موجب می شود برای تربیت دوباره نسل ها، گروه ها و توده های اجتماعی یا طرد و تخریب آنها، کمر همت ببندند و بدتر از آن ابعاد دیگر هویت را زیر سوال ببرند و تخطئه کنند، برای مثال در خانواده یا خاندانی که به مسائل خرافی در زمینه های مختلف زندگی اعتقاد و باور دارند، اعتماد به ارزش ها و دستاوردهای علمی یا حتی توجه به واقعیت ها و روابط علی و معلولی در نظام هستی ممکن است به بی هویتی تعبیر شود. یافتن مصادیق چنین نگرش هایی در جامعه نیز کار دشواری نیست و در این باره باید گفت گاهی بحران هویت اصلاوجود خارجی و حقیقی ندارد و تنها نتیجه تصورات انحصارگرا و متعصبانه عده ای است که براحتی به قضاوت درباره دیگران و به قول خودشان ناسازگارها و نخاله ها می پردازند.

 


    دکتر مجید ابهری، متخصص علوم رفتاری و آسیب شناسی اجتماعی ضمن آن که هویت را تابلوی معرفی اصالت، فرهنگ، شخصیت و باورهای فرد معرفی می کند، درباره نگرش تک بعدی در این حوزه توضیح می دهد: همرنگی با دیگران که امروزه فلسفه برخی رفتارها و قضاوت ها قرار گرفته، نظریه ای غلط است. همرنگی و تک هویتی فقط در مواردی جایز است که موجب رشد و بالندگی فرد گردد و باید میان بالندگی، واپس گرایی، شیفتگی و تقلید اجباری تفاوت قائل شد و اختلاف فاحش میان آثار و تبعات آنها را از یکدیگر تفکیک کرد. پررنگ کردن یکی از ابعاد هویت و ایجاد انتظارهای شدید و نابجا برای تحقق آن در شخصیت افراد، تعادل میان عوامل هویت ساز را به هم می زند و خود به بحرانی تازه تبدیل می شود.


    صرف همرنگ نشدن با دیگران را نباید بحران هویت به حساب آورد؛ چراکه عده ای از صاحب نظران علوم رفتاری معتقدند، همرنگ شدن با دیگران می تواند اولین نتیجه بی هویتی باشد! عده ای دیگر پا را فراتر گذاشته و بحران هویت را بحران درک این حقیقت می دانند که هر فرد شخصیت منحصربه فردی دارد و نباید انتظار داشت در همه موارد با دیگران هم رفتار و هم عقیده باشد.


    آسیب دیگر در شناسایی بحران هویت به معیار ارزیابی هویتی افراد بازمی گردد

. شرایط روز جامعه که در هر مقطعی با جو خاصی همراه است، نباید معیار قضاوت قرار گیرد. ارزش های والای انسانی، مطلوب ترین معیار شناخته شده برای ارزیابی هویت هاست و بر این اساس می توان پذیرفت آنچه در یک مقطع خاص بحران هویت نامیده می شود، اگر مخرب و ناسازگار نباشد، امیدواری به بازنگری در ارزش ها و هنجارها را زنده می کند و در شرایطی ایده آل به ایجاد هویتی جدید و باارزش تر منجر می شود.


    دکتر ابهری در این باره می افزاید: در فرهنگ ملی و دینی ما برای ارزیابی شخصیت و هویت افراد معیارهایی روشن و آشکار وجود دارد که بدون آنها در قضاوت خود دچار اشتباه و خطاهای فردی و سلیقه ای خواهیم شد. اولین آن فرمایش مولاامیرالمومنین(ع) است که «فرزند زمانه خویشتن باش». اگرچه ارزش های اصیل انسانی و مکتبی خدشه ناپذیرند، اما نباید با خلط مبحث و خودرایی به ایجاد محدودیت های فکری و رفتاری برای گروه های اجتماعی بویژه جوانان بپردازیم و با ایجاد بی هویتی کاذب به بحران هویت نسل ها و توده های اجتماعی دامن بزنیم.


    این آسیب شناس اجتماعی انگ زدن به جوانان را هم یکی دیگر از آسیب های این حوزه می داند و می افزاید: در پاره ای روابط والدین و جامعه با جوانان، ضعف برقراری ارتباط، تقابل میان ارزش ها و انتقادات پی در پی و بعضا نابجا موجب می شود به جوان انگ بی هویتی زده شود. چنین کاری تکلیف جوان را با خانواده یا جامعه و ارزش های پذیرفته شده جمعی روشن می کند و او هم باورش می شود بی هویت است یا حداقل در مقام ستیزه جویی برمی آید و افزایش فاصله میان هنجارهای هویت ساز را به دنبال دارد. برای مقابله با چنین آسیبی باید بزرگ ترها رفتاری دلسوزانه، منطقی و انعطاف پذیر نشان بدهند و قبول کنند آنها نیز زمانی به اقتضای دوران جوانی مشکلات و علایقی داشتند که امروزه فقط شکل و قیافه و مظاهر آن تغییر کرده است. انگ زدن تخریب را به دنبال دارد و رابطه دوستانه و با انعطاف در مقابل جرقه های بی هویتی می تواند شخصیت جوان را در مسیر بهبود قرار دهد و جامعه را از بحران های هویتی و آسیب های دامنه دار آن نجات بدهد.


    بنابر نظر روان شناسان بحران هویت لازمه رشد روانی شخصیت سالم است و هر فردی در دوران نوجوانی و جوانی چنین بحرانی را تجربه می کند. رفتارهای هنجارشکن افراد در این سن نباید به مثابه بی هویتی انگاشته شود و در مقابل باید با کمک به وی برای رفع این شرایط حاد و هدایت فکری و معنوی نوجوان بازنگری در ارزش ها و پذیرش عقلایی آنها را تسهیل کرد.


    نکته آخر در شناسایی بحران هویت، درک رد پای آن در آسیب های حاد و مزمن اجتماعی است. واژه بحران هویت نزد عامه افراد جامعه ما صرفا با مشاهده افرادی با مدل مو، لباس یا آرایش عجیب و غریب تداعی می شود؛ در حالی که بی هویتی یا حتی عدم صلابت شخصیت درونی و حقیقی فرد مظاهر بسیاری دارد که مدگرایی و تلاش برای شاخص شدن در میان جمع با هر روش و سبک غیرمتعارفی تنها یکی از آنهاست. ناگفته پیداست شناسایی سردستی یک مشکل تنها برای رفع و رجوع آن و اصلاح ظاهر نابهنجارش کفایت می کند و در مباحث کلان و موشکافانه اجتماعی قابل اعتنا نیست.


    
آثار و نتایج


    تبعات ناشی از بحران هویت بسیار گسترده است. خشونت و پرخاشگری که اولین نتیجه ضعف در برقراری ارتباط با دیگران و شناسایی محیط و سازگاری است، مهم ترین تاثیر بی هویتی و اختلالات شخصیتی محسوب می شود. برخی معضلات اجتماعی و فردی نظیر مدپرستی، مصرف گرایی، بیماری های مزمن روانی، وندالیسم، عصیان اجتماعی، رنگ باختن ارزش ها، مفاسد اجتماعی، تمایل به خاص بودن و درخشیدن در جمع، ایجاد ظاهر ناپسند، نارسایی های هویت جنسی و... از بی هویتی نشات می گیرد و در جامعه ما می توان تردید در ازدواج یا تاهل، ناتوانی در احراز نقش ها، عدم تعامل میان استقلال و وابستگی، نارضایتی دائمی از قیافه و چهره، پرخاشگری در مقابل نظام های اخلاقی، آموزشی، قانونی، عرفی و اعتقادی را هم به این آسیب ها افزود. اگر هویت را عامل ساختاری ذهنی فرض کنیم که وحدت میان تلقی فرد درباره موجودیت خود و ارتباطش با دیگران را تعریف کند، فهرست بلندبالایی که از آسیب های بحران هویت ارائه شد بسادگی قابل توجیه است.


    واژه کلیدی در این باره ارتباط و سازگاری با دیگران و محیط است و کسی که با هویت خود مشکل دارد، مبنایی برای تنظیم روابطش با افراد پیرامون و مناسبات بیرونی نمی یابد. آنچه عرف اجتماعی نامیده می شود، محصول سیر طبیعی تنظیم رابطه جمع کثیری از افراد از گروه ها و اقشار مختلف است و در این میان فردی که معیاری برای تنظیم روابطش ندارد و به قول معروف از هارمونی خارج شده به رفتارهای غیرعرفی و عجیب دست می زند که با وجود دریافت بازخوردهای منفی از ارتکاب آنها ابا و کراهتی ندارد. به دلایلی که در ادامه ذکر می شود، بحران هویت در دنیای امروز به ایجاد شکاف غیرمعقول میان اعضای نسل های مختلف نیز منجر می شود و دریچه ای به سوی مفاسد و نارسایی های دیگر اجتماعی می گشاید که جای بحث و بررسی بسیار دارد.


    در دنیای امروزی مسائلی نظیر تنوع نظریه ها و مرام ها، تهاجم فرهنگی، جهانی سازی، فردگرایی، سکولاریسم، تغییرات پرشتاب زندگی، تبلیغات مکتبی رسانه ها، کم رنگ شدن نقش دین در زندگی، ماشینیسم، مدرنیسم، خرافه گرایی، نظام های ناکارآمد آموزش و پرورش، بحران های اقتصادی و فرهنگی و... بستری قدرتمند برای بی هویتی و گسست ارزش های سنتی و حتی اصیل فرهنگی و علمی پدید می آورد. مبارزه نادرست با هریک از این نارسایی ها نیز چنان که متاسفانه رواج بسیار دارد، بر شدت معضلات می افزاید و از طریق ایجاد دوگانگی و تفاوت در ارزش ها و باورها به اختلال هویت کمک می کند.

 


    در جوامع سنتی عوامل هویت ساز بسیار ساده عمل می کردند و از طریق سنت ها، اعتقادات، باورها و شرایط اجتناب ناپذیر محیطی و بومی شخصیت و هویت نسل ها را بدون هیچ اختلال و حاشیه ای شکل می دادند. الگوها مشخص و در دسترس بودند و در شخصیت و اصالت والدین یا اجداد خلاصه شدند. ارتباطات و اطلاعات در حد ضرورت و کفایت در زندگی افراد وارد می شد و حرکت تدریجی و به اقتضای گذشت زمان برای تسریع و تسهیل شوون زندگی از مطلوبیت مطلق برخوردار بود. اما دنیای امروز توفانی سهمناک از ارتباطات گسترده و اطلاعات متنوع پیش روی انسان معاصر قرار می دهد که در آن هیچ الگویی از مطلوبیت کامل برخوردار نیست و همه شوون زندگی رو به نسبی گرایی و انقضای تاریخ مصرف پیش می رود.

 


    در چنین شرایطی نقش هایی که یک فرد باید در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی به عهده بگیرد، شوون متغیر، پیچیده و ناهمگون را ایجاب می کند که برآمدن از عهده همه آنان به طور همزمان دشوار است و تعلیق و اختلال هویت را در پی دارد. ممکن است فرد اصلانداند چرا یک نقش را پذیرفته و در شناخت آن با پریشانی و سردرگمی مواجه شود یا نتواند به سهولت درک کند که این نقش چیست و چه جایگاهی در زندگی وی و نظام اجتماعی پیرامونش دارد یا حتی نداند دقیقا چه کاری باید انجام دهد. یکی از محققان برجسته این حوزه بحران هویت را چیزی جز ناتوانی در پذیرش و اجرای نقشی نمی داند که جامعه از فرد انتظار دارد.

 


    متفکران معاصر تاثیر این شرایط مدرن و شتابزده را که هر روز زندگی انسان را به دوره گذار تبدیل می کند، چنان در اختلال هویت وی موثر می دانند که از مرگ عشق و معنی زندگی، گرسنگی روح انسان و مسخ و بیگانگی باطن بشر در عصر صنعت و فناوری سخن می گویند. از دیگر دلایل بحران هویت می توان به بروز بحران های فردی، گروهی، طبقاتی، اقتصادی و فرهنگی اشاره کرد که بویژه در صورتی که طولانی مدت و با تاثیر یکباره یا تدریجی شگرف همراه باشند، بر شناخت و ارزیابی فرد از هویت خویش و روند تکامل شخصیتی وی آسیبی جدی وارد می کند. در حوزه علوم رفتاری نیز زندگی تک بعدی با نوعی بحران هویت همراه است که شخصیت فرد را دستخوش عقب ماندگی و سستی می کند. توجه به یکی از ابعاد زندگی فردی و اجتماعی نظیر اقتصاد، فرهنگ و ورزش بتدریج با تلقی قهرمان پرستی و میان مایگی کاذب پیوند می خورد و سرخوردگی تعلیق هویتی را به دنبال می آورد. نکته مهم درباره هویت حاشیه امنیت آن است، این که فرد هویتش را براساس عقلانیت و ارزش های فردی احراز کرده یا صرفا به تقلید در این باره و موافقت ها و تایید اکتفا کرده است.

 


    یعنی هنگامی که فرد درباره خویشتن خویش و باورهای سازنده هویتش قضاوت می کند، آیا آن را منطقی می یابد یا خیر. هویتی که اجتماع بسازد یا به فرد تحمیل کند، غالبا در بازنگری درونی مخدوش می شود و صلاحیت و منطق آن زیر سوال می رود. چنین هویتی حاشیه امنیت شکننده ای دارد و آگاهانه یا ناآگاهانه صرفا به دلیل ابعاد کاربردی اش احراز شده است. این موضوع که حقیقت شناخت فرد از خودش با آنچه در قالب هویتش نمایش می دهد مغایرت داشته باشد، خود نوعی بحران هویت است که با واژگانی مذموم نظیر تظاهر، ریاکاری و دورویی تبیین می شود و دارنده چنین صفاتی را هم از آثار منفی روحی و روانی بی نصیب نمی گذارد.

 


    
چه باید کرد؟


    آموزه های دین همواره بهترین الگو و دستورالعمل برای مقابله با بحران هویت شناخته و معرفی می شوند و ریشه این موضوع را باید در پیوند این آموزه ها با مسائل فطری و تمایلات متعالی باطنی انسان جستجو کرد و دین مبین اسلام بصراحت بشر را به خیر و نیکی حقیقی فرامی خواند و از زشتی و پلیدی تن و روان حذر می دهد. تحقیقات میدانی نیز ثابت می کند اعتقاد به خدا و مبدا آفرینش، ایمان به یک نیروی برتر و التزام فکری و عملی به دستورات دینی علاوه بر کاهش مفاسد اجتماعی به احراز هویتی سالم و باصلابت به فرد کمک می کند و شخصیت وی را از تزلزل و تردید می رهاند.


    مذهب با پاسخ به این پرسش های اساسی و فلسفی زندگی که انسان از کجا آمده، برای چه زندگی می کند و به کجا می رود خلاء ناشی از حکومت عقلانیت محض و حسابگری مادی و مدرن را بر فلسفه حیات پر می کند و شخصیتی استوار و درخور فطرت و تمایلات قدرتمند درونی برای انسان می سازد. آزادگی، رهایی از بندگی و ترس غیر خدا، ظلم ناپذیری، تقید به اخلاق و عقلانیت شرافتمندانه، پرداختن به فراغت و معنویت بخشی از آموزه های دینی هستند که به احراز هویت فردی در هر دوره و زمانی کمک می کند و از این طریق روح تشنه انسان را سیراب می گرداند.

 


    اما نباید انتظار داشت این ارزش ها در دنیای متلاطم و پیچیده امروزی بدون بسترسازی و به صورت خود به خود در جامعه تجلی و نمود پیدا کند. بویژه در دین مبین اسلام که احکام فردی و حتی عبادی بر شوون و مناسبات اجتماعی ناظر است. لزوم این بسترسازی و تسهیل پررنگ تر می شود. دراین باره عزم همگانی و تلاش دستگاه های فرهنگی و اجتماعی، رسانه ها، نظام آموزشی و تربیتی، قوای تقنینی و اجرایی و حتی نهادهای مالی، اقتصادی، بیمه ای، سرمایه ای، حمایتی و اشتغال زا یک ضرورت جدی است. هویت نسل ها براساس دریافت اعضای آنها از شرایط مختلف اجتماعی در حوزه های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و رفتاری شکل می گیرد و القای ارزش های متعالی دینی و انسانی و تسهیل درونی ساختن آنها جز با هماهنگی معنادار و جهت یافته میان این بخش های مختلف امکان پذیر نیست. ارزش های دینی که به صورت بالقوه در نهاد هر فردی وجود دارد و در جامعه ایرانی سینه به سینه به نسل های نوپا منتقل می شود با اجرای ملموس و تجلی آشکار در مناسبات اجتماعی ملکه ذهن افراد شده و هنجارهای هویت ساز آنان را با صلابت و مستحکم می کند. در مقابل ضعف های اجتماعی در دستیابی علمی به این آموزه ها و ارزش ها بتدریج جایگاه آنها را در اندیشه و بینش نسل ها متزلزل و کم رنگ می کند و تصور دست نیافتنی یا غیرکاربردی بودنشان را تقویت می نماید. دکتر ابهری در این باره تعبیری قابل تامل به کار می برد و حرف آخر را می زند: مواجهه با بحران هویت یا مظاهر آن به معنای ضعف و نارسایی نظام اجتماعی در ارائه و انتقال ارزش های دینی، ملی و قومی به نسل های جدید است. توجه به الگوهای بیگانه و غربی در نوع پوشش، رفتار و جهان بینی نتیجه آن است که ما در الگوسازی و تبلیغ و تشویق درباره آنها موفق نبوده ایم. مثال آشکار در این باره بدحجابی و هرج و مرج پوششی در جامعه است که از دست نیافتن به یک الگوی مناسب و مورد توافق همگان در این حوزه حکایت می کند.

 


    در دنیای امروز هنگامی که سازوکار و کارکردهای اجتماعی یک جامعه در انتقال و تقویت ارزش های متعالی اش به نسل های جدید ناموفق عمل کند یا با نارسایی های خرد و کلان مواجه باشد، تهاجم فرهنگی در لایه های زندگی فرد و اجتماع نفوذ می کند و بحران هویتی را دامن می زند. احراز هویت نسل ها و تسهیل درونی شدن ارزش های متعالی برای رشد و بالندگی یک جامعه پویا ضرورتی جدی محسوب می شود و سرمایه گذاری نکردن برای آن به هرز رفتن نیروهای مادی و معنوی اعضا و گروه های اجتماع می انجامد.

دکتر بیوک تاجری
دکترای تخصصی روان شناسی سلامت روان درمانگر- مشاور نوجوانان- اعتیاد- سکس تراپیست * *******عضو هیئت علمی دانشگاه ******** نایب رئیس جمعیت بهروزان * ******مشاور سازمان های دولتی ********اهم تالیفات - خشونت خانوادگی و اعتیاد - اعتیاد سبب شناسی و درمان - رابطه آسیب زا: آشتی یا جدایی - آسیب شناسی اجتماعی - راهنمای جامع داروهای روان پزشکی ** مرکز مشاوره پاسارگاد 09360565701 میعاد 66947381-3 ساعت تماس 14-20
کدهای اضافی کاربر :






Powered by WebGozar