مشاوره و روان درمانی- مشاوره تلفنی
در این وبلاگ به طور محدود تجارب بالینی و راهکارهای تجربه شده در مشاوره و روان درمانی را با همکاران و مراجعین عزیز در میان می گذاریم
کلمات کلیدی مطالب

دوره نوجوانی: پویایی­ها و مشکلات

 

مقدمه                                                                                                                                                                                                  

1ـ خصوصیات دوران نوجوانی را بشناسیم و به فرزندانمان اطلاعات مناسب و کافی بدهیم .                                                                                       

الف ) ویژگی های زیستی ـ جسمانی در نوجوانی :                                                                                                   

        1- تغییرات غدد و هورمونها                                                                                                                 

        2- رشد بدن                                                                                                                                            

        3- رشد جنسی                                                                                                                              

        4- رشد حرکتی و فعالیت جسمانی                                                                                                            

        5- تأثیر روانی و رویدادهای بلوغ ( بلوغ زودرس در برابر دیر رس  )                                                               

        6- آیا عوارض بلوغ زودرس و دیررس تا بزرگسالی ادامه می یابد ؟                                                                  

 

ب ) ویژگی های عاطفی ـ هیجانی و اجتماعی در نوجوانی :                                                                                      

       1- رشد عاطفی                                                                                                                                  

       2- رشد اخلاقی                                                                                                                                 

       3- هویت در برابر سردرگمی هویت                                                                                                        

       4- وضعیت هویت و سلامت روانی در نوجوانان                                                                                          

       5- عواملی که بر رشد هویت تأثیر می گذارد                                                                                             

       6- توصیه های مراقبتی و راههایی که بزرگسالان می توانند به وسیله آنها بر رشد هویت سالم                                     

       نوجوانان کمک کنند .                                                                                                                       

       7- عزت نفس                                                                                                                                    

      8- مشکلات روانی در نوجوانی

 

ج ) عوامل موثر در اضطراب نوجوانان و مقابله با آن

1-نحوه رویاروی با رنج ناشی از تغییرات جسمانی

2-رویاروی با اضطراب ناشی از عدم پذیرش از جانب همسالان

3-رویاروی با اضطراب ناشی از دوگانگی و ترس از مستقل شدن

4-رویاروی با اضطراب ناشی از بروز رفتار پرخاشگرانه

                                               

2ـ برای اوقات بیکاری فرزندان خود برنامه ریزی کنیم .                                                                                                       

الف) استراحت و رفع خستگی                                                                                                                                    

ب) اوقات فراغت و تقویت مهارتهای حسی و حرکتی ـ فعالیتهای ورزشی و تفریح                                                       

ت) رشد شخصیت                                                                                                                                        

پ)اوقات فراغت و بهداشت روانی                                                                                                                                

ث) اوقات فراغت و آسیب پذیری های اجتماعی                                                                                                    

ج) اوقات فراغت و اشاعه فرهنگ عمومی                                                                                                             

3ـ دوستان نوجوان خود را بشناسیم .                                                                                                                                          

4ـ محیط خانواده را برای نوجوان امن و راحت سازیم.                                                                                                           

5ـ  با رفتار مناسب ، سلامت روانی نوجوان را تأمین کنیم.                                                                                                    

6ـ بین آزادی نوجوان و مراقبت از او تعادل ایجاد کنیم . 

7-فرزندان خود را به موقع راهنمایی کنیم  

 

مقدمه

         روانشناسی رشد نوجوانی را می توان هم به صورت دوره های سنی و هم به شیوه های موضوعی ارائه نمود. هدف از این مقاله ارائه دانش روانشناسی به شیوه های موضوعی مسائل و مشکلات ، ناسازگاریها ، تشخیص و بهبود بخشی از مسائل در حوزه های زیستی ، روانی ، شناختی ، اجتماعی و فرهنگی رشد نوجوان می باشد .

        وقایع دوران کودکی و نوجوانی نقش مهمی در چگونگی زندگی بزرگسالی دارد . هر چند به دلیل پیچیدگی رشد نمی توان با مطالعه دوران کودکی تصویر کاملاً روشنی از چگونگی سالهای جوانی و بزرگسالی ارائه داد . اما رشد آدمی تا سالهای بلوغ آثار فوق العاده مهم و اساسی از تداوم زندگی بعدی دارد . به بیان دیگر ، رشد در طول زندگی یک جریان مداوم و تحول یابنده است . آنچه ثابت است وقوع تغییرات دائمی است و مهمترین تغییر و تحولاتی که در هر دوره از رشد واقع می شود آثار مهمی را در دوره های دیگر به جای می گذارد .

       همانطور که اشاره شد نوجوانی از دوره های بسیار مهم زندگی است . در این دوره تغییرات جسمی و عاطفی بسیاری در نوجوانان روی می دهد . نوجوان دیگر نه کودک است و نه بزرگسال و همین حالت بینا بینی خود او را هم دچار نگرانی و پریشانی می سازد . به همین دلیل نوجوانی را دوران بحران هم می گویند .

       برای همه کسانی که به نحوی با نوجوان سر و کار دارند ، پاسخ به این سؤال مهم است که چه رفتاری با نوجوانان در پیش گیرند ؟ از این رو برای دستیابی به اصول صحیح رفتار با نوجوانان ، ابتدا نیازمند به شناخت علمی خصوصیات آنها هستیم . بنابراین برای پیشگیری از مشکلات و مسائل نوجوانان بهتر است ، ضمن شناخت علت آنها ، به توصیه های زیر نیز توجه کنم .

 

 

1-خصوصیات دوران نوجوانی را بشناسیم و به آنان اطلاعات مناسب و کافی بدهیم :

 

       برای اینکه بتوانیم به فرزند خود در گذر از دوران دشوار نوجوانی کمک کنیم ، باید خود ما از این دوره شناخت کافی داشته باشیم . اگر ما به تغییرات جسمی و عاطفی ، نیازها و چگونگی رفتار نوجوان آگاه نباشیم چطور می توانیم برخورد خوبی با او داشته باشیم و به او در حل مشکلات کمک کنیم ؟

       بنابراین اگر آرام ، عمیق ، صادقانه و آگاهانه با آنها رفتار کنیم و خصوصیات دوران خاص خودشان را به آنها عنوان کنیم مطمئن می شویم که همة مشکلات و سؤالات خود را با ما در میان خواهند گذاشت . این بهترین روش برای راه یافتن در دل نوجوان است زیرا هر چه برای او واضح و شفاف نباشد زجرآور و دردناک خواهد بود ، او را دچار اضطراب و نگرانی نمود یا این اطلاعات را از کسانی که برای این کار مناسب نیستند به شکل نادرست و گمراه کننده بدست می آورد . برخی از خصوصیات جسمی ، عاطفی ، هیجانی و اجتماعی نوجوانان عبارتند از :

 

الف )  ویژگی های زیستی ـ جسمانی در نوجوانی :

 

       آشکار ترین پدیدة نوجوانی رشد سریع جسمانی است . آهنگ رشد سریع می شود و این سرعت روی دستها و پاها متمرکز می گردد ، آنچنان که در فاصله ای کمتر از یک سال پدران و مادران را متوجه او می کند . نوجوان قد

می کشد بدون اینکه تنه او وسعت و فراخی بیابند . در نتیجه نوعی قامت دوکی شکل نصیب آنها می شود و حتی در مواردی آنان را به احساس شرم از رشد نابهنجار خویش وا میدارد .

      او که در 9 سالگی شاید 4 سانتیمتر قد می کشید ، ناگهان در 11 سالگی ترمز رشد رها می شود و سالی 5/7ـ 9 سانتیمتر بر طول قد او اضافه می شود و این باعث بروز همان شکوه و طعنه ای از پدران و مادران می شود که می گویند ، لباس بر قامت او هر هفته کوتاه می آید .

 

 

1-تغییرات غدد و هورمونها :

 

       تغییرات هورمونی پیچیده که زیربنای بلوغ جنسی راتشکیل می دهند، به تدریج صورت می گیرند و از 8 یا 9 سالگی در جریان هستند . ترشح هورمون رشد (GH  ) و تیروکسین بیشتر می شود و به افزایش فوق العادة اندازة بدن ورشد استخوان بندی می انجامد. بطور کلی ترشح هورمون رشد حجم بدن ، وزن بدن و مهارت بدن را زیاد می کند ، همچنین بیداری هورمونها خود موجب بروز بیداری عاطفی ، اجتماعی و در نتیجه تحول اخلاق و رفتار می شود .

       بنابراین، تغییرات بلوغ جنسی را می توان به دو نوع تقسیم کرد: (1) رشد کلی بدن، و (2) رشد ویژگی های جنسی ، دیدیم که هورمونهای مسئول رشد جنسی، بر رشد بدن نیز تاثیر می گذارند؛ پسرها و دختر ها در هر دو جنبه فرق دارند. در واقع، بلوغ جنسی زمانی است که بیشترین تفاوت های جنسی ، از دوره پیش از تولد به بعد، وجود دارد.

 

2-رشد بدن :

       اولین نشانة بیرونی بلوغ جنسی ، افزایش سریع قد و وزن است که جهش رشد نامید می شود . جهش رشد در پسرها و دخترها متفاوت است . دختر در اوایل نوجوانی بلندتر و سنگین تر است ، اما این امتیاز کم دوام است . در 14 سالگی ، پسرها از دخترها جلو می افتند ، زیرا جهش رشد آنها تازه آغاز شده است . در حالی که جهش رشد دخترها تقریباً پایان یافته است .

       در این مقطع سنی نوجوان به مقدار غذایی بیشتری برای تامین سوخت و ساز بدن نیازمند است. آنها احتیاج به کالری بیشتری در وعده های غذایی با توجه به وزن بدنشان ( نسبت به هر دوره دیگری در زندگی شان به جزء نوزادی ) دارند، نوجوانان به طور مرتب و منظم بایستی غذا بخورند و از غذاهای سالم و متعادل خانگی بهره ببرند.  وعده های غذایی مختصر را نیز باید در طول روز داشته باشند. دختر و پسران به غذاهای پر انرژی و سرشار از مواد پروتئینی و سبزیها و میوجات نیاز دارند .

       رشد مغز و اعصاب نوجوان در دوران بلوغ تا 18 سالگی کاملا" توسعه یافته است. توانایی های عقلانی و هوشی کماکان در حال رشد هستند وعلائم بلوغ روانی و روحی تغییرمی کند. در رابطه با چشم های نوجوان می توان گفت که نزدیک بینی چشم که معمولا" ارثی است در نوجوانی و بلوغ خودش را نشان می دهد. رشد قلب و رگهای خونی نوجوان درمرحله ای است که میانگین ضربان قلب حدود80-60 ضربه دردقیقه است. میزان این ضربان در افراد ورزشکار وبا فعالیت مناسب کمتراست.هورمونها همچنین باعث تولید قند وچربی درپوست می گردند.دراین دوره سنی دندان های آسیاب دوم در 13-11 سالگی  ظاهر می گردندو آسیاب های سوم بعد از 17 سالگی بوجود می آیند.

 

3-رشد جنسی :

 

       همراه با افزایش سریع اندازة بدن، در ویژگیهای جسمانی مربوط به عملکرد جنسی تغییراتی ایجاد می شود. ویژگی هایی به نام ویژگی های جنسی نخستین ، اندامهای تولید مثل و ویژگیهای ثانوی که از بیرون قابل مشاهده هستند و علایم دیگر رسش جنسی را تشکیل می دهند . تغذیه و ورزش در رسش بلوغ جنسی دخالت دارند . در دختران ، افزایش سریع وزن و چربی بدن ، رسش جنسی را تحریک می کند . در نواحی فقرزده که سوء تغذیه و بیماری عفونی شایع است ، بلوغ دختران را به تاخیر می افتد .

       رویدادهای بلوغ جنسی برخود انگاره ، خلق و تعامل نوجوانان با والدین و همسالان تأثیر می گذارند ، همچنین این دوره با افزایش تعارض والد ـ فرزند همراه است . بنابراین هر چه فاصله بین نگرش والدین و نوجوانان  در مورد آمادگی آنان برای پذیرش مسئولیتهای جدید بیشتر باشد ، مناقشه بیشتر خواهد بود .

       برخی از این پیامدها ، صرف نظر از اینکه چه موقعی روی می دهند ، در پاسخ به تغییر جسمانی چشمگیر هستند . پیامدهای دیگر بازمانبندی رسش بلوغ جنسی ارتباط دارند .

 

4-رشد حرکتی و فعالیت جسمانی :

 

       بلوغ با بهبود عملکرد حرکتی درشت همراه است ، ولی این تغییر در دخترها و پسرها کاملاً متفاوت است . پیشرفت دخترها کند و تدریجی است و در 14 سالگی تثبیت می شود . در مقابل ، پسرها جهش قابل ملاحظه ای در نیرو ، سرعت و استقامت نشان می دهند که در سالهای نوجوانی ادامه می یابند . اختلاف جنسیت در مهارت جسمانی به مرور زمان بیشتر می شود . برای مثال ، در اواسط نوجوانی ، تعداد خیلی کمی از دخترها به خوبی پسرها در مهارت هایی چون دو سرعت ، پرش طول و پرتاب کردن به فاصلة دور عمل می کنند .

       ورزش علاوه بر اینکه عملکرد حرکتی را بهبود می بخشد ، بر رشد شناختی و اجتماعی تأثیر می گذارد . ورزشهای دوران مدرسه ای و درون شهری ، در زمینه رقابت، جسارت، مسئله گشایی و کار گروهی درسهای مهمی به نوجوانان می دهد .

 

 

5-تأثیر روانی و رویدادهای بلوغ جنسی ( بلوغ زودرس در برابر دیر رس )

       پسرهای زودرس از دید بزرگسالان و همسالان ، آرمیده ، مستقل ، متکی به نفس ، جذاب و محبوب هستند .  در مدرسه مقامهای رهبری متعددی کسب می کنند و قهرمان ورزش می شوند. در مقابل پسرها دیررس ، خیلی دوست داشتنی نیستند . بزرگسالان و همسالان ، آنها را مضطرب ، بیش از حد پرچانه و محبت خواه می انگارند .

       تأثیر زمانبندی بلوغ بر دخترها ، کاملاً بر عکس است . دخترهایی که زود بالغ می شوند از نظر محبوبیت ، زیر متوسط هستند ؛ اعتماد به نفس ندارند ، گوشه گیر به نظر می رسند و استرس روانی دارند و مقامهای رهبری کمتری کسب می کنند . رفتار منحرف مانند شرکت در فعالیت جنسی پیش از موقع نیز در آنها بیشتر است و در مدرسه پیشرفت تحصیلی کمی دارند . در مقابل همسالان آنها که دیرتر بالغ می شوند ، وضع خیلی خوبی دارند . آنها در مدرسه جذاب ، دوست داشتنی ، معاشرتی و رهبر پنداشته می شوند .

       به نظر می رسد دو عامل این روند را توجیه می کنند : (1) اینکه بدن نوجوان تا چه اندازه ای با آرمانهای فرهنگی جذابیت همخوانی داشته باشد ( تصویر بدن دختران زودرس برای خودشان کمتر خوشایند و بین پسرها بر عکس آن صادق است . نتیجه گیری نوجوانان در مورد ظاهرشان ، عزت نفس و سلامت روانی آنها را شدیداً تحت تأثیر قرار می دهد ). (2) اینکه تا چه اندازه ای نوجوانان از لحاظ جسمانی با همسالانشان " جور " باشند . ( اگر نوجوانان با همسالانی که از نظر بلوغ زیستی شبیه خود آنها هستند کاملاً احساس راحتی کنند ، نباید تعجب کنم . چون همسالانی که وضعیت بلوغ مشابهی داشته باشند کمتر در دسترس هستند ، نوجوانانی که زود بالغ می شوند ، خواه دختر یا پسر ، دوستان بزرگتری را می جویند که گاهی عواقب ناخوشایندی دارد : از جمله فعالیت جنسی ، مصرف دارو و الکل و اقدامات بزهکارانه خفیف . شاید به دلیل درگیریهایی از قبیل ، عملکرد تحصیلی نوجوانانی که زود بالغ می شوند ، آسیب ببیند . )

 

 

6-آیا عوارض بلوغ زود رس و دیررس تا بزرگسالی ادامه می یابد ؟

 

       پی گیرهای دراز مدت ، تغییر قابل ملاحظه ای در سلامت کلی را نشان می دهند . بطوری که خیلی از پسرهایی که زود و دخترهایی که دیر بالغ شده بودند و در نوجوانی بسیار تحسین می شدند ، در بزرگسالی خشک و جدی ، مطیع و تا اندازه ای نا خوشنود شدند . در مقابل ، پسرهایی که دیر و دخترهایی که زود بالغ شدند ، و در نوجوانی آکنده از استرس بودند ، در بزرگسالی مستقل انعطاف پذیر و از لحاظ شناختی با کفایت شدند و از مسیر زندگی خود رضایت داشتند . احتمالاً اعتماد به نفس این نوجوانان برای حل مشکلات بعدی زندگی کمکی نمی کند . در مقابل ، تجربیات آزار دهنده همراه با بلوغ بی موقع می تواند بعدها به آگاهی بیشتر ، اهداف روشنتر و ثبات بیشتر کمک کند

 

ب ) ویژگی های عاطفی ، هیجانی و اجتماعی در نوجوانی :

 

 

1-رشد عاطفی :

       بلوغ جنسی بر حالت هیجانی ، عاطفی و رفتار اجتماعی نیز تاثیر دارد ، عقیده عموم این است که بلوغ جنسی بادمدمی بودن نوجوانان ومیل به جدایی جسمانی وروانی بیشترازوالدین، ارتباط دارد و همچنین این واکنشهای هیجانی با دگرگونی مراحل رشد تغییر می یابند که با خصایص زیر مشخص می شوند :

 

1ـ شدت : هیجانات و عواطف نوجوان به صورت شدید ظاهر می شوند .

2ـ سرعت : نوجوان از محرکهای هیجانی به سرعت متاثر می شود و علت آن تاثیر سریع پیدایش اختلال در تعادل غدد داخلی و تغییر گرایش او نسبت به محیط است . مثلاً همینکه رفتاری از او مورد انتقاد قرار گیرد سریعاً ناراحت       می شود .

3ـ عدم کنترل : گاهی نوجوان در تعبیر هیجانهای خود بی باک است ، مثلاً خنده های زیادی در رابطه با یک دوست

3ـ ناپایداری : سه عامل ممکن است در ناپایداری پاسخهای عاطفی نوجوان مؤثر باشند : الف ) تغییرات غدد داخلی      ب )  تغییر زندگی ج ) تغییرات بلوغ و تردیدهای اجتماعی ( شک و تردید در این سن )

4ـ مظنون بودن : نوجوان از اینکه در نظر دیگران چگونه جلوه کند مظنون و نگران می شود .

5ـ ناشیگری: نوجوان دراظهاریک پاسخ عاطفی تازه بی تجربه است. مثلاً نمی داند که جهت خود راچگونه نشان دهد.

 

 

2-رشد اخلاقی :

 

       رشد اخلاقی فرآیندی تدریجی است که تا بزرگسالی ادامه دارد . استدلال اخلاقی که در سه سطح پیشرفت می کند که هر یک شامل دو مرحله است :

  • 1) سطح پیش عرفی که طی آن اصول اخلاقی به صورتی که پاداشها ، تنبیه ها و نیروی صاحبان قدرت آن را کنترل می کنند در نظر گرفته می شود .
  • 2) سطح عرفی که طی آن ، پیروی از قوانین و مقررات برای ادامه و روابط مثبت انسان و نظم اجتماعی ، ضروری انگاشته می شود .
  • 3) سطح پس عرفی که طی آن افراد اصول انتزاعی و همگانی عدالت را پرورش می دهند .

تغییرات در شناخت و تجربه اجتماعی ، به نوجوانان امکان می دهد تا ساختارهای اجتماعی بزرگتر ، یعنی مؤسسات اجتماعی و نظامهای قانونگذاری را که بر مسئولیتهای اخلاقی نظارت دارند ، بهتر درک کنند . زمانی که آگاهی از ترتیبات اجتماعی گسترش می یابد ، عقاید نوجوانان نیز در مورد اینکه وقتی نیاز ها و امیال مردم در تعارض قرار   می گیرد چه باید کرد ، تغییر می کند و به طور فزاینده ای به سوی عدالت ، انصاف و راه حلهای مناسب برای مسایل اخلاقی گرایش می یابد .

 

 

3-هویت در برابر سردرگمی هویت :

        هویت مهمترین دستاورد شخصیت نوجوان و گامی مهم  به  سوی تبدیل شدن  به  فردی ثمربخش و خشنود می باشد. مثلاً چه کسی هستید ، برای چه چیزی ارزش قایلید و چه مسیری را می خواهید در زندگی دنبال کنید .

       هویت یک نیروی پیش برنده در پس خیلی از تعهدات جدید است ، از جمله احساس تعهد نسبت به جهت گیری جنسی ، شغلی ، روابط میان فردی و در آمیختگی با جامعه ، عضویت در گروه قومی و آرمانهای اخلاقی  سیاسی ، مذهبی و فرهنگی . نتایج موفقیت آمیز مراحل پیشین، زمینه رابرای حل مناسب این تعارض آماده می سازند ، مثلاً نوجوانانی که با درک ضعیف اعتماد به نوجوانی می رسند ، به سختی می توانند آرمانهایی بیابند که به آنها معتقد باشند . نوجوانانی که خود مختاری یا ابتکار ناچیزی دارند ، گزینه ها را به طور فعال بررسی نمی کنند و آنهایی که فاقد حس سخت کوشی هستند ، نمی توانند شغلی را انتخاب کنند که با تمایلات و مهارتهای آنها هماهنگ باشد .

       نوجوانان در جوامع پیچیده دچار بحران هویت می شوند ، یعنی یک دوره موقتی سر در گمی و پریشانی که قبل از به توافق رسیدن در مورد ارزشها و اهداف آن را تجربه می کنند. نوجوانانی که به فرآیند تعمق و تأمل می پردازند . سرانجام به هویت پخته دست می یابند .

       دلایل سردرگمی هویت در برخی از نوجوانان به این علت است که آنها سطحی و بدون جهت به نظر می رسند یا اینکه تعارض های قبلی به صورت منفی حل شده اند و یا به این علت که جامعه انتخابهای آنها را به مواردی محدود کرده است که با تواناییهاوتمایلات آنها هماهنگ نیستند ، در نتیجه آنها برای چالشهای روانی بزرگسالی آمادگی ندارند. برای مثال، اگر آنها درک خود ( هویت ) قاطعی نداشته باشند که بتوانند به آن رجوع کنند ، در مرحله اوایل بزرگسالی به سختی می توانند با دیگران صمیمی باشند . تغییرات خود پندار و عزت نفس زمینه را برای پرورش هویت شخصی یکپارچه آماده می سازد . خود وصفی های نوجوانان سازمان یافته و با ثبات تر می شوند و ارزشهای شخصی و اخلاقی اهمیت پیدا می کنند .

 

 

4-وضعیت هویت و سلامت روانی در نوجوانان

 

          چهار وضعیت هویت در نوجوانان عبارتند از : کسب هویت ، وقفه ، ضبط هویت و پراکندگی

•×   کسب هویت : افرادی که هویت کسب کرده اند ، قبلاً گزینه ها را بررسی نموده و به یک رشته ارزشها و اهدافی پایبند هستند که خودشان آنها را برگزیده اند. آنها احساس سلامت روانی می کنند و در طول زمان از احساس یکسانی برخوردارند ، و می دانند راه به کجا می برند ، مثلاً : وقتی که از یک نوجوان پرسیدند اگر شرایط بهتری فراهم شود ، چقدر مایل است شغل انتخاب شده خود را رها کند ، او جواب داد : خوب ، ممکن است این کار را بکنم ، اما تردید دارم . من مدت زیادی به شغل وکالت فکر کرده ام و کاملاً اطمینان دارم که این شغل برای من مناسب است .

  • × وقفه : این افراد تعهدات قطعی برای خود ایجاد نکرده اند . آنها سرگرم فرآیند کاوش هستند ، به این صورت که اطلاعات جمع آوری می کنند و فعالیتهای گوناگون را امتحان می کنند به این امید که ارزشها و اهدافی را برای اهمیت زندگی خود بیابند . مثلاً ، وقتی که از یک نوجوان سؤال شد ، تا به حال در مورد عقاید مذهبی خود تردید کرده است ، او گفت : بله ، حدس می زنم الان مشغول همین کار هستم . من نمی توانم بفهمم با این همه موجودات شریر در جهان ، چگونه امکان دارد خدایی وجود داشته باشد .
  • × ضبط هویت:افرادی که هویت ضبط شده دارند،خود را به ارزشها و اهدافی متعهد ساخته اند بدون اینکه گزینه های دیگر را بررسی کرده باشند . در عوض آنها هویت حاضر و آماده ای را می پذیرند و ضبط می کنند که یک فرد مقتدر ( معمولاً والدین اما گاهی معلمان ، رهبران مذهبی یا معشوقهای رمانتیک ) آنها را برای ایشان برگزیده است . مثلاً ، وقتی که از یک نوجوان پرسیدند تاکنون عقاید سیاسی خود را مورد بازنگری قرارداده است ، او جواب داد :‍" نه ، نه واقعاً خانواده ما در این گونه مسایل خیلی اتفاق نظر دارند ."
  • × پراکندگی هویت : افرادی که هویت پراکنده دارند فاقد جهت روشنی هستند . آنها پای بند ارزشها و اهداف نیستند و برای رسیدن به آنها تلاش هم نمی کنند . آنها ممکن است هیچ گاه گزینه ها را کاوش نکرده باشند با این کار بسیار تهدید کننده و توانکاه بدانند . مثلاً وقتی پرسیده شده درمورد نقشهای جنسی غیر سنتی چه نظری دارد ، او در جواب گفت : " نمی دانم این برای من اهمیت چندانی ندارد ."

کسب هویت وقفه از لحاظ روانی راههای سالمی برای هویت پخته هستند ، در حالی که ضبط و پراکندگی هویت ناسازگارانه هستند. نوجوانانی که هویت کسب کرده اند یا فعالانه آن را کاوش می کنند ، احساس عزت نفس بیشتری دارند بین خود آرمانی ( آنچه امید دارند که بشوند ) و خود واقعی شان شباهت بیشتری وجود دارد و در استدلال اخلاقی پیشرفته هستند ، کمتر خود محور و احساس ایمنی بیشتری دارند .

       نوجوانانی که ضبط هویت یا در پراکندگی هویت گیر کرده اند ، مشکلات سازگاری دارند . افرادی که در ضبط هویت گرفتار شده اند ، متعجر ، متعصب و انعطاف پذیر هستند . از خانواده و جامعه خود منزوی و به فرقه ها یا سایر گروههای افراطی ملحق می شوند و چشم بسته راه رسمی را می پذیرند که با گذشته آنها تفاوت دارد .

 

 

5-عواملی که بر رشد هویت تأثیر می گذارند :

 

       شخصیت ـ مخصوصاً روش انعطاف پذیر و خالی از تعصب برای دست و پنجه نرم کردن با عقاید و ارزشهای متضاد ـ هویت پخته را پرورش می دهد ، همچنین خانواده « پایگاه امنی » است که نوجوانان می توانند با اطمینان از این پایگاه به سوی دنیای بزرگتر پیش بروند و سرانجام ، بستر فرهنگی و مقطع تاریخی بر رشد هویت تأثیر دارند .

 

6-توصیه های مراقبتی و راههایی که بزرگسالان می توانند به وسیله آنها بر رشد هویت سالم نوجوانان کمک کنند :

  • Ê ارتباط صمیمانه و آزاد ( هم حمایت عاطفی و هم آزادی کاویدن ارزشها و اهداف را فراهم می آورد )
  • Ê بحثهایی که در خانه و مدرسه ، تفکر سطح عالی را ترغیب می کنند( نوجوان را به انتخاب منطقی و اختیاری از بین عقاید و ارزشهای متفاوت ترغیب می کند )
  • Ê فرصتهایی برای مشارکت در فعالیتهای فوق برنامه و برنامه های آموزش شغلی ( به نوجوان امکان می دهد تا دنیای کاری بزرگسالی را کاوش کنند )
  • Ê فرصتهایی برای صحبت کردن بابزرگسالان وهمسالانی که روی مسایل هویت کارکرده اند( الگوها و توصیه هایی را برای کسب هویت در اختیار می گذارد که نوجوانان به کمک آنها می توانند دریابند چگونه مسایل هویت را حل کنند )
  • Ê فرصتهایی برای کاویدن میراث فرهنگی و آموختن درباره فرهنگهای دیگر در جوی از احترام ( در تمام زمینه ها به کسب هویت کمک می کند )

 

 

7-عزت نفس :

       شایستگی تحصیلی ، احساس ارزشمندی اجتماعی ، توانایی اجتماعی ، دوستی صمیمانه و شایستگی شغلی موضوعات مهمی برای کسب عزت نفس در نواجوانان می باشند .

       عزت نفس فقط از یک مقطع تحصیلی به مقطع دیگر به طور موقتی کاهش می یابد ، غیر از این مورد در اغلب نوجوانان افزایش می یابد ، ولی با این حال نوجوانان ازلحاظ عزت نفس بسیار تفاوت دارند . آنهایی که رشد بلوغ جنسی بی موقع داشته اند ، یا آنهایی که در مدرسه مردود می شوند ، احساس خوبی نسبت به خودشان ندارند . از این گذشته از بین کسانی که عزت نفسشان در نوجوانی افت می کند ، دخترها بیشترین تعداد را تشکیل می دهند ، چرا که دخترها در مورد ظاهر جسمانی شان بیشتر نگران هستند در مورد تواناایی خود احساس عدم اطمینان بیشتری می کنند . ضمناً فرزند پروری مقتدرانه که در کودکی عزت نفس زیاد را پیش بینی می کرد ، در نوجوانی نیز همچنان پیش بینی قدرتمندی برای عزت نفس زیاد است . نوجوانانی که برای محافظت خود از عدم تأیید دیگران ، اغلب به صورت « تصنعی » رفتار می کنند ، دچار عزت نفس کم ، افسردگی و بدبینی نسبت به آینده می شوند .

 

8-مشکلات رشد روانی در نوجوانی :

 

       افسردگی شایع ترین مشکل روانی سالهای نوجوانی است . نوجوانانی که شدیداً افسرده هستند ، احتمالاً در بزرگسالی هم افسرده می مانند . وراثت در افسردگی نقش دارد ، ولی رویدادهای زندگی استرس زا برای برانگیختن آن ضروری هستند . افسردگی در دخترها بیشتر از پسرها شایع است ، تفاوتی که معتقدند علت آن همانند سازی با صفات « زنانه » است .

       یکی دیگر از مشکلات روانی نوجوانان فعالیت بزهکارانه است . ولی تعداد کمی از آنها خلافکاران جدی هستند. اغلب این خلافکاران پسرهایی هستند که سابقه کودکی مشکلات رفتاری داشته اند . گر چه عوامل متعددی با بزهکاری ارتباط دارند ، اما یکی از مهمترین آنها محیط خانوادگی عاری از صمیمیت ، پر از تعارض و کشمکش و انضباط بی ثبات است .که موجب اضطراب و ناآرامی روحی در نوجوانان می گردد و آنان را بیشتر در معرض این گونه انحرافات قرارمی دهند. تحقیقی که روی 2652 نفر از نوجوانان بزهکار انجام گرفته است نشان می دهد که در خانواده هایی که سازش پدر و مادر کمتر است، درصد انحرافات و بزهکاری بیشتر است. همچنین مدارسی که نمی توانند نیاز رشدی نوجوانان را برآورده سازند و محله های فقیر نشین با میزان جرم زیاد نیز در قانون شکنی نوجوانان دخالت دارند . جهت رفع این مشکل پیش گیری باید از همان ابتدا آغاز شود و در چند سطح صورت پذیرد . کمک به والدین برای به کارگیری فرزند پروری مقتدرانه و همچنین داشتن پیوند های محکم عاطفی و برقراری انس و الفت با فرزندان و جلوگیری از پیدایش کمبود های عاطفی (کمبود محبت)، کمک به مدارس برای تدریس کارآمدتر و کمک به جوامع برای تأمین شرایط اقتصادی و اجتماعی لازم جهت رشد سالم ، تبهکاری نوجوانان را به مقدار زیادی کاهش می دهد .

 

 

« نوجوان به آزادی همراه با آگاهی نیاز دارد نه به محدودیت »

 

ج)عوامل موثردر اضطراب نوجوانان و مقابله با آن

        سرچشمه بسیاری از ناراحتیهای ظاهراً غیر منطقی نوجوانان اضطرابی است که از عوامل گوناگون از جمله عوامل زیر ناشی می شود : تغییرات جسمانی از قبیل نگرانی از دیررسی بلوغ به خصوص در پسرها، نگرانی از زود رسی بلوغ به خصوص در دخترها، ترس و احساس خجالت از تغییر جسمانی و رنج ناشی از عدم پذیرش تغییرات جسمانی، عدم پذیرش از جانب همسالان، مستقل شدن، بروز رفتار پرخاشگرانه، غیر منطقی بودن، نداشتن مهارتهای لازم برای زندگی، تمایلات جنسی و آشفتگی در نقش. در اینجا به طور مختصر بعضی از این عوامل مورد بررسی قرار می گیرند:

1-نحوه رویارویی با رنج ناشی از تغییرات جسمانی

       تغییرات ناشی از دوران بلوغ را نوجوان بتدریج می پذیرد. علت اصلی نگرانی در مورد نکات دیگری همچون زودرسی و دیررسی بلوغ و احساس خجالت در مواجهه با تغییرات جسمانی، عدم آگاهی، آگاهی ناقص یا محدود و یا اطلاعات نادرست نوجوان در زمینه های مختلف بلوغ و تغییرات جسمانی ناشی از آن است، که بهترین راه پیشگیری نیز فراهم آوردن آگاهی و بینش دقیق، صحیح و به موقع است. والدین باید قبل از پیدایش علایم ثانویه بلوغ فرد را بطور مناسب و با مراعات شئون اخلاقی، در جریان مسائلی از جمله سن بلوغ، عوامل موثر در پیدایش بلوغ و تغییرات جسمانی و آثار روانی آن بگذارند. والدین و مربیان با فراهم آوردن جوی آزاد و سالم باید این امکان را به نوجوان بدهد که سوالات، افکار، احساسات و احیاناً نگرانیهای خود را صادقانه مطرح و جوابهای مناسب دریافت کند و نباید بگذارند تا نوجوانان برای یافتن پاسخ سوالات خود کسانی که صلاحیت ندارند از جمله همسالان مراجعه و دچار انحراف و اضطراب شود. در مواردی که نوجوان نمی تواند مسائل را حضوری با والدین مطرح کند، باید مربیان و اولیای مطلع و متعهد مدرسه در حد مجاز نوجوان را راهنمایی کنند و با ارائه کتابهای مناسب و بحثهای مفید، زمینه بدست آوردن اطلاعات سالم را فراهم آورند.

 

2-رویارویی با اضطراب ناشی از عدم پذیرش از جانب همسالان

       نتایج پژوهشی نشان داده است که ناامنی، وابستگی شدید و ناسالم نوجوان به والدین، ناتوانی یا نداشتن مهارتهای لازم در برقرار کردن روابط عاطفی، اجتماعی و اخلاقی سالم، تفاوت در فرهنگ خانواده ها و بخصوص عدم پذیرش ارزشها و آداب و رسوم گوناگون، موجب اضطراب بسیاری از نوجوانان می شود. برای اینکه نوجوانی که تجربه های ذکر شده را نداشته است دچار اضطراب شدید نشود و یا اضطراب او ادامه پیدا نکند اقدامات زیر مفید است :

  • والدین باید گرایش فرزند خود به همسالان را بدرستی درک کنند، زیرا این یک نیاز طبیعی است که بخواهد مورد توجه و حمایت همسالان قرار گیرد.
  • والدین با نوجوان در مورد گزینش دوست توافق نمایند تا دچار تعارض نشود و پنهان کاری نیز نکند.
  • باید سعی کنند به طور منطقی با نوجوان روبرو شوند و در وقت مناسب، با گفتگوی ملایم و استدلال، او را متوجه نتایج نامطلوب بعضی از معاشرتها کنند.
  • والدین و مربیان برای دوستان نوجوان باید اعتبار و احترام قایل باشند.
  • والدین و مربیان و... باید در همه مواقع بخصوص در برابر همسالان، احترام و شخصیت نوجوان را حفظ کنند.

 

3-رویارویی با اضطراب ناشی از دوگانگی و ترس از مستقل شدن

       یکی از عمومی ترین نیازهای نوجوان کسب استقلال از افراد خانواده و دیگران است. مطالعات نشان داده که اضطراب در کسانی بیشتر دیده می شود که دچار ناامنی شدید، عدم اعتماد به نفس، وابستگی ناسالم به والدین بخصوص مادر هستند. کسب استقلال در بسیاری از نوجوانان اضطراب ایجاد می کند. از جمله حالاتی که در زمینه مستقل شدن دیده می شود، تضاد و دوگانگی است، یعنی نوجوان در حالیکه می خواهد و می داند که باید مستقل شود از استقلال نیز می ترسد. برای جلوگیری از این دوگانگی والدین باید وضعیتی فرآهم آورند تا نوجوان با بدست آوردن اعتماد بنفس، امنیت روانی و جرات تجربه کردن، بتدریج درصدد کسب استقلال برآیند. یکی از دلایل اساسی در اضطراب ناشی از مستقل شدن، عدم آگاهی از وضعیتی است که نوجوان بعد از مستقل شدن پیدا خواهد کرد. به نوجوان باید مسئولیت و فرصت داد که در بسیاری از امور مربوط به خود اظهار عقیده کنند و تصمیم بگیرند، ولو اینکه اشتباه کنند. و نباید نوجوانان را به خاطر اشتباهاتشان مورد تنبیه یا تحقیر قرار داد بلکه باید به آنها این فلسفه را آموخت که زندگی سراسر تلاش و مبارزه است و آنها می توانند از خطاهای خود درسهای مفید بیاموزند. در نیاز نوجوانان به کسب استقلال تفاوتهای فردی وجود دارد به همین دلیل نباید آنها را مقایسه ملامت آمیز کرد زیرا گاهی باعث دلسردی، احساس نا امنی و اضطراب می شود.

 

4-رویارویی با اضطراب ناشی از بروز رفتار پرخاشگرانه

       یکی از خصوصیات بعضی از نوجوانان مخالفت با افراد مختلف در خانه و خارج از آن است که گاه بصورت پرخاشگری کلامی یا غیر کلامی بروز می کند. عدم توانایی در کنترل رفتار پرخاشگرانه باعث اضطراب بسیاری از نوجوانان است. بطور خلاصه بالا بردن میزان مقاومت و تحمل کودک در برابر ناکامی و سختیها، ارضاء صحیح نیازهای کودک، ایجاد امنیت روانی و بوجود آوردن الگوهای رفتار مناسب می تواند در پیشگیری رفتار پرخاشگرانه موثر باشد. اگر این اقدامات بموقع انجام نشود باید در زمان حال امکاناتی فراهم آوریم که نوجوان کمتر پرخاشگری کند و با اضطراب کمتری روبه رو شود. توصیه های زیر در این زمینه مفید است:

  • والدین و دیگران باید تا حد ممکن از امر و نهی های زیاد، بی مورد و غیر اصولی خودداری کنند.
  • از ایجاد ممنوعیت و محدودیتهای بی مورد که مغایر با نیاز نوجوان به کسب آزادی و استقلال است خود داری کرد.
  • با تقویت روحیه نوجوان بخصوص تکیه بر مهارتها و تواناییهای مثبت او، باید روشهای مناسب مواجهه با ناکامی را به او آموخت.
  • به نوجوان باید آموخت که در مقابله با خشم به جای اینکه بدون تفکر خشمی کنترل نشده ابراز دارند منطقی برخورد کنند و بدون توهین و تحقیر به دیگران ابراز وجود کنند و عواطف خود را بیان کنند.
  • باید به او فهماند که نحوه برخورد دیگران با او تا حدی نتیجه رفتار خود اوست.
  • در برابر پرخاشگری نوجوان نباید از تنبیه یا تحقیر استفاده کرد، زیرا این رفتارها خود باعث تشدید پرخاشگری می شوند بهتر است به عمل پرخاشگرانه او، پاسخ نداد، منتها باید به نوجوان فهماند که بی اعتنایی ظاهری به پرخاشگری او حمل بر تائید یا قبول آن نیست.

2-برای اوقات بیکاری فرزندان خود برنامه ریزی کنیم

         اوقلات فراغت را می توان به عنوان مهمترین و دلپذیرترین اوقات آحاد بشر عنوان کرد . اوقات به معنی جمع " وقت " هنگامها و گاه ها می باشد .« مردم اغلب اوقات فراغت را معادل زمان بیکاری در نظر می گیرند باید دانست که اوقات فراغت با بیکاری تفاوت دارد .

        بیکاری از مهمترین علتهای خلافکاری نوجوانان است . نوجوان سرشار از نیرو و توان است و به حرکت و فعالی نیاز دارد و نمی تواند بیکار بماند . به همین سبب است که در فصل تابستان که مدارس تعطیل است ، مشکلات بچه ها بیشتر می شود ، ما باید نه فقط برای اوقات بیکاری ، بلکه برای همه زندگی فرزند خود برنامه ریزی کنیم . این برنامه باید طوری باشد که آنها فرصت درس خواندن ، بازی کردن و استراحت کافی داشته باشند .

       طرفداران توسعه فرهنگی ، برنامه ریزی اوقات فراغت را مناسب ترین ، شرایط برای رشد و ارتقاء فرهنگ عمومی می شناسد بنابراین مجموعه کارکردهایی را که می توان برای اوقات فراغت بیان کرد عبارتند از :

 

الف ) استراحت ورفع خستگی                                          

ب) تفریح                                                                  

پ ) آسایش روحی و روانی ( تأمین بهداشت روانی )

ت) رشد فردی و اجتماعی  

ث) رشد شخصیت

ج ) فکری و فرهنگی

 

الف ) استراحت و رفع خستگی :

       استراحت از نظر حفظ سلامت و کارآیی بدن مهم و بخصوص در مورد نوجوانان که فعالیتشان بسیار زیاد است باید مورد نظر قرار گیرد . استراحت بدن یعنی همان استراحت عضلانی که عکس انقباض عضلانی است ( که تحریکات از مرکز دستگاه عصبی به آنان وارد و منقبض می شوند ) و استراحت عضلانی به حالتی اطلاق می شود که عضله دارای کمترین انقباض باشد ، عضله در حالت استراحت باریکتر ، طبیعی تر ، نرم تر ، و قابل انعطاف تر است . البته هیچ عضله ای از نظر زیستی در حالت استراحت کامل نیست و همیشه انقباض بسیار کلی در آن وجود دارد ،     و گرنه بدن شل شده و تنش خود را از دست می دهد . از طرفی عضله در هنگام کار و فعالیت نیز هیچگاه به انقباض کامل نمی رسد .

       تحقیقات اخیر نشان داده است که عادت دادن افراد به استراحت و تمدد اعصاب به امر یادگیری و آموزش آنان کمک می کند اضطراب آنان را می زداید و بر دقت و قدرت یادگیری آنها می افزاید .

 

ب ) اوقات فراغت و تقویت مهارتهای حسی و حرکتی ، فعالیتهای ورزشی و تفریح :

       ورزش مهمترین دارو جهت پیشگیری از بیماریها، بهبود مزاج و دوام مستمر و موثرآدمی برکنشهای ذهنی و ایجاد تحول روانی یک عمل تفریحی ، نشاط آور و سرگرم کننده در ساعات اوقات فراغت می باشد . همچنین ورزش غیر از آنکه فعالیتهای بدنی و فعالیتهای اجتماعی وگروهی است، نوعی بازی هم به حساب می آید و برای مدتی انسان را از واقعیت های اطراف و نگرانهیا و دلواپس ها دور می سازد و فرد را متوجه بدن و نقاط مثبت خویش می کند .

 

 

بازیها را معمولاً به سه دسته تقسیم می کنند :

الف ـ بازیهایی که به پرورش جسم کمک کرده و مهارتهای جسمی و حرکتی را تقویت می کنند مانند : دوچرخه سواری و والیبال ، فوتبال

ب ـ بازیهایی که قدرت تفکر را پرورش می دهند مانند: شطرنج

ج ـ بازیهایی که قدرت تخیل را پرورش می دهند مانند : مجسمه سازی ، نقاشی ، ....

 

ث ) رشد شخصیت :

 

       اوقات فراغت ، به عنوان مناسب ترین  فرصت به انسان این امکان را می دهد تا رفتار فردی و اجتماعی خود را مورد ارزیابی و ارزشیابی قرارداده و با آرامش خاطر ، نسبت به خصوصیات اخلاقی ، رفتاری و ... خود به تفکر و اندیشه بپردازد و نقاط قوت و ضعف خود را دریابد . اوقات فراغت همچنین فرصت مناسبی برای ظهور و رشد و شکوفایی استعدادها و توانایی ها و خلاقیت ها و نوآوری های فرد است .

 

پ ) اوقات فراغت و بهداشت روانی :

 

       اولین نتیجه گیری ازاوقات فراغت « دستیابی به آموزش و آسایش و جبران صدمات جسمی و روانی » است . افراد معمولاً در پناه استفاده از اوقات فراغت ، اضطرابها و نگرانیهای خویش را رها نموده ، به آرامش و آسایش لازم دست می یابند .

 

ت ) اوقات فراغت و آسیب پذیری های اجتماعی :

 

       در کنار همه  ارزشمندی ها و اثرات حیات بخش اوقات فراغت ، متأسفانه واقعیت های ناخوشایندی از جمله : عدم ایجاد نگرش مثبت در اذهان نسبت به اوقات فراغت ، نبودن برنامه های آموزشی و توجیهی در حسن بهره وری از فرصت های آزاد ،بویژه تعطیلات تابستانی و لاخره بلاتکلیفی ها و بی برنامه گی ها ، بررسیها و مطالعات انجام شده در ارتباط با بزهکاریها ، حاکی از آن است که در غالب موارد ، انحرافات اخلاقی و آسیب پذیری های اجتماعی با اوقات فراغت همبستگی دارد . پس با شرکت در فعالیتهای سازنده فردی و گروهی احساس مفید بودن و اعتماد به نفس در نوجوان ایجاد می شود و عملاً فراغت از یک سو نقش بازدارنده از بزهکاری اجتماعی و از سوی دیگر به عنوان زمینه مناسب برای رشد فردی و اجتماعی نوجوان مطرح خواهد بود.

 

ج ) اوقات فراغت و اشاعه فرهنگ عمومی :

 

       صاحبنظران براین عقیده اندکه فعالیتهای اوقات فراغت در نهایت موجب « رشد و توسعه فرهنگی در جامعه » خواهد شد .

       دراثرفعالیت های سالم ،ازجمله کتابخوانی، فعالیتهای هنری ، شرکت در اردوهای جمعی ، انجام فعالیت های جسمانی و ورزش ، انجام فعالیتهای فوق برنامه عملی و ذوقی نه تنها از فرصت های بیکاری و بعضاً بزهکاری های اجتماعی نوجوانان کاسته می شود ، بلکه اشاعه فرهنگ عمومی و توسعه فرهنگی و نشاط و سر زندگی در جامعه افزایش خواهد یافت .

 

« تمدن بشری نتیجة استفاده درست از اوقات فراغت است »

                                                   تاگور اندیشمند هندی

 

3-دوستان نوجوان خود را بشناسیم :

        یکی از مسائل مهم در دورة نوجوانی مسأله « دوستی » است . بررسیهای علمی نشان می دهد که در دورة نوجوانی ، اثر پذیری و تقلید نوجوانان از همسالان از هر کس دیگر ـ از قبیل خانواده و علم ـ بیشتر است و به همین علت خطر دوستیهای نامناسب در این دوران بسیار بیشتر و آثار و عواقبش وخیم تر است .

       در نوجوانی ، ماهیت روابط دوستی تغییر می کند و به سمت صمیمت و وفاداری گرایش می یابد ، دخترها در روابط دوستی خود بیشتر به مشارکت صمیمانه و پسرها بر مقام تسلط و تأکید می ورزند . نوجوانان کوچکتر به احتمال بیشتری تسلیم فشار همسالان برای رفتار ضد اجتماعی می شوند . همسالان روی مسائل روزمره و کوتاه مدت نفوذشان بیشتر و در مقابل ، بزرگسالان بر ارزشهای دراز مدت و برنامه های تحصیلی تأثیر بیشتری دارند . از این رو کنترل و نظارت والدین و مربیان از این جهت اهمیت ویژه دارد .والدین باید مراقب باشند که فرزندان نوجوان آنها با چه کسانی طرح دوستی ریخته است . محیط مدرسه از این جهت بسیار تعیین کننده است و لازم است اولیای مدرسه بامشارکت والدین دانش آموزان ، مراقبتهای لازم را به صورت صحیح به عمل آورند تا اگر افرادی آلودگیهایی دارند ، این آلودگی را به دیگران سرایت ندهند .

      متأسفانه بعضی از خانواده ها از اهمیت چنین مراقبتهایی غافلند و یا به علت گرفتاری دیگر ، چندان توجهی به این مسائل حیاتی از خود نشان نمی دهند . برخی دیگر از خانواده ها به فرزندان نوجوان خود اعتماد بیش از حد دارند وگمان می کنند که فرزند آنها از قماش دیگری است و حتی فکر خطا نیز به ذهن او خطور نمی کند تا چه رسد به اینکه در عمل لغزشی از او سر بزند ! این خوش بینی افراطی ناشی از بی بصیرتی است . نقطه مقابل آن بدبینی نسبت به فرزندان خویش است . برخی از خانواده ها همواره نسبت به فرزندان نوجوان خود برخوردهای بدبینانه دارند.  اعمال مراقبت از سوی آنها به صورتی است که حساسیت منفی فرزندانشان را بر می انگیزد و آنها را به لجاجت وا می دارد وچه بسا شخصیت اخلاقی آنها را مخدوش می کند . اعمال نظارت باید به گونه ای باشد که اثرات منفی به دنبال نداشته باشد و آنها احساس نکنند که والدینشان نسبت به آنها بی اعتماد ند . در عین حال ، پدر و مادر باید به نحوی فرزندان خود را متقاعد سازند که از مراقبت والدین خود بی نیاز نیستند و این مراقبت ناشی از علاقه و مسئولیتی است که خانواده در برابر فرزندان دارد .

       بعضی از خانواده ها کار سختگیری را به جایی می رسانند که  فرزندان خود  را از داشتن  هر نوع دوست باز می دارند ، البته چنین روشی درست نیست، زیرا فرزندان  آنها را از مزایای دوستی محروم می سازند . یک نوجوان نه تنها خواهان محبت دیدن است بلکه خود نیازمند محبت کردن نیز هست . پس داشتن دوستان شایسته این نیاز عاطفی او را بر آورده می سازد و او را از تنهایی ـ با تمامی عواقب زیانبارش ـ نجات می دهد و موجبات رشد عاطفی و اجتماعی او را فراهم می سازد . محروم شدن از دوستان خوب ،چه بسا نوجوانان را منزوی ، افسرده و غیر اجتماعی بار آورده و برای آیندة او زیانبار می باشد . پدر و مادر آگاه می کوشند تا با فراهم کردن شرایطی ، امکان انتخاب بهترین دوستان رابه فرزندان خود بدهند و به طور مستقیم و غیر مستقیم او را با معیارهای صحیح انتخاب درست آشنا سازند ؛ خطرات دوستیهای نامناسب را در قالب وقایع و حکایات و تشویق به مطالعة کتاب و غیره به طور غیر مستقیم به او یادآوری و آموزش می دهند تا کمبود تجربة او را بدین وسیله تا اندازه ای جبران کنند .

 
" پناه بردن به دوستیهای خطرناک یا ارتباط با جنس مخالف ـ

بویژه در مورد دختران بیشتر ناشی از نبودن روابط صمیمانه بین والدین و فرزندان است . "

4-محیط خانواده را برای نوجوان امن و راحت سازیم :

         خانواده نقش مهمی در تربیت کودکان دارد و برای نوجوان تکیه گاهی است که می تواند به کمک آن مشکلات خود را حل کند . اختلاف پدر و مادر و برخوردهای نامناسب آنها با یکدیگر و با فرزندان ، محیط خانه را نا آرام و ناسالم می سازد . نوجوانی که در چنین محیطی به سر می برد به ناچار تکیه گاه خود را در خارج از محیط خانواده جست وجومی کند وچون بسیارآسیب پذیر است ممکن است که با خطرها و انحرافات زیادی روبه رو شود . دعوا و کشمکش بین پدر و مادرها می تواند تأثیر بسیار عمیقی روی فرزندان بگذارد و آنها را بشدت مضطرب سازد .

       پس محیط و شرایط خانوادگی هم می تواند عاملی تشویق کننده و هم می تواند بازدارنده ، در مراحل رشد نوجوان باشد . خانه ای که افراد و اعضاء آن با هم کار و تفریح می کنند و با اتفاق نظر تصمیمات مهم می گیرند ، بی تردید کودکان ونوجوانانی دارای اعتماد به نفس می پرورند . از سوی دیگر ، کودکان و نوجوانانی که در خانه ای مملو از سوء ظن و عیبجویی و پر تنش بزرگ می شوند ، دریافتن هویت خویش و ایجاد روابط مطلوب با گروه همسالان دچار مشکل خواهند بود . همانطوری که ذکر شد نوجوان متعلق به این گونه خانه ها اغلب فراری است ،و  احتمالاً به خیابان و گروههای مختلف از جمله گروه بزهکاران پناه می برد .

" بدرفتاری با کودکان،به سلامت جسمانی وروانی آنان آسیب می رساند "

 

5-با رفتار مناسب ، سلامت روانی نوجوان را تأمین کنیم :

هیچ چیز به اندازه رفتارخوب والدین با نوجوان ، در رشد و سلامت روانی او مؤثر نیست . اگر ما به شخصیت نوجوان احترام بگذاریم ، با او به خشونت رفتار نکنیم ، با وی مهربان و صمیمی باشیم ، به او اعتماد کنیم و بگذاریم به ما اعتماد داشته باشد، می توانیم مطمئن باشیم که ریشه های انحراف وخلافکاری را درنوجوان خود از بین برده ایم.

    بیان عواطف واحساسات بهترین شیوه آموزشی محبت به فرزندان است واینگونه است  که آنها اطمینان پیدامی کنند،  پدر و مادرشان خوشبخت هستند. هرچه رفتارهای ما صریحتروصادقانه تر باشند شخصیت فرزندان ما قویتر خواهد بود.

       در برخی خانواده ها می بینیم که پدر و مادر با به کار بردن الفاظی طعن آلود و گاهی زشت و رکیک فرزندان خود را در حضور خویش و بیگانه تحقیر می کنند . آنها نمی دانند که با این کار عملاً این خصوصیات پست را به آنها تلقین وتزریق می کنند واز فرزندان خود موجوداتی بی مقدارمی سازند که آمادگی همه گونه پستی و انحراف را دارند.

       برای آموزش و اصلاح عیبهای فرزندان ، بهتر است در درجة اول از ارزشهای غیر مستقیم استفاده کنیم و آنها را به طور مستقیم مورد خطاب قرار ندهیم و اگر لازم شد که به طور مستقیم با آنها دربارة خطایشان صحبت کنیم ، بهتر است این کار علنی و آشکار نباشد تا شخصیت او در نزد دیگران خرد نشود . این روش علاوه بر این که او را در حفظ عزت و کرامت شخصیتش یاری می کند ، بر اعتماد او نسبت به ما نیز افزوده می شود .گاه لازم می شود ما عذر او را در دست زدن به کاری خلاف براحتی بپذیریم یا حتی خود ، آن را توجیه کنیم . در حقیقت ما با استفاده از این روش به او تلقین می کنیم که وی برتر از آن است که به چنین خطایی دست زند و اگر هم دست به کاری خلاف بزند تصادفی و از روی غفلت و اشتباه است . این گونه شخصیت قابل شدن برای کودکان و نوجوانان سبب می شود که آنها احساس شخصیت اخلاقی را از دست ندهند .

6-بین آزادی نوجوان و مراقبت از او تعادل ایجاد کنیم :

   محوری ترین انگیزش در دورة نوجوانی کوشش برای به دست آوردن استقلال است . اگر چنین انگیزه هایی در نوجوان بیدار نمی شد ، او نمی توانست به رشد و کمال برسد و همواره به صورت کودکی وابسته و طفیلی باقی می ماند و استعدادهایش شکوفا نمی شد .

 ظهور و رشد این انگیزه در نوجوان ، حالات و ویژگیهای زیادی به دنبال می آورد . از مهمترین آثار آن این است که نوجوان انتظار دارد در او به دید یک کودک نگاه نکنند و به شخصیت و فکر و عمل او بهاء دهند . هرگونه برخوردی با این انتظار نوجوان با عکس العمل روانی و پنهان یا آشکار او روبرو می شود و گاه ممکن است به واکنشهای شدید یا رفتارهای نامناسب و حتی ضد اجتماعی او منتهی گردد ؛ از این رو تعلیم و تربیت نوجوان باید دقیقاً با توجه به این انگیزة روحی در او صورت گیرد . بی اعتنایی به این حال درونی نوجوان سبب گسستن ارتباط روحی با وی و شکست در تربیت او می شود .

  اگر به او توجه نشود ممکن است برای ابراز وجود و نشان دادن آزادی و استقلال خود دست به کارهای نامطلوب بزند تا به نحوی دیگران را متوجه وجود خود سازد . گاه ممکن است به صورت سرکشی و تمرد باشد و نوجوان با زیر پا نهادن ارزشهای مورد قبول خانواده وجامعه استقلال رای خود را نشان دهد . چه بسا این بی اعتنایی بتدریج تولید عقدة روانی در او بکند که بعد از گذشت مدت زمان کم و بیش طولانی ، خود را به صورت مخرب تر نشان دهد . در این مرحله شاید درمان درد چندان آسان نباشد اما اگر به موقع از پیدایش چنان عقدة روانی جلوگیری می شد ، چنین پدیدة اسفناکی بوجود نمی آید .

 بنابراین نوجوان بزرگ شده است و به آزادی نیاز دارد . اما چون آسیب پذیر است و در بسیاری از موراد به جای عقل و منطق از احساسات خود پیروی می کند ، به مراقبت مناسب هم احتیاج دارد . اگر بتوانیم در دادن آزادی به نوجوان و مراقبت از او زیاده روی نکنیم و اندازه نگه داریم ، به هر دو نیاز او جواب مثبت داده ایم و از خطرهایی که آزادی زیاد و مراقبت شدید ایجاد می کنند ، پیشگیری کرده ایم. مؤعظه کردن تأثیری در نوجوان ندارد در حالی که توضیح درباره علت وضع مقررات خاص و راهنمایی او غالباً نتیجه مثبتی دارد . پس پدران و مادران آگاه و روشن بین از همان دوران کودکی فرصتهایی را برای فرزندان خود فراهم می کنند تا اندیشیدن، انتخاب کردن و تصمیم گرفتن را تجربه کنند. در این میان اگر فرزندان اشتباهاتی داشته باشند این اشتباهات را برای رشد طبیعی آنها لازم می شمرند و خود به عنوان راهنما در کنار شان قرار می گیرند. با توجه به نکات بالا می توانیم به فرزندان خود در گذار از دوره سخت و دشوار نوجوانی یاری رسانیم و پایه ای محکم برای زندگی آینده پی ریزی کنیم ، زیرا که زندگی سالم در گرو نوجوانی سالم است .

 

بر نوجوان نظارت کنید ، قبولشان داشته باشید ، به آنها اعتماد کنید اما آنها

را دائماً  مثل زندانی ها تحت نظر نگیرید .

 

 

" در تربیت نوجوان باید آزادی های مشروع آنها محترم شمرده شود

و زمینه برای دست یافتن آنها به یک زندگی مستقل فراهم شود "

 

 

7-فرزندان خود را به موقع راهنمایی کنیم

       زمانی که کودکان در آستانه بلوغ قرار می گیرند و انگیزة جنسی در آنها تا حدی بیدار می شود ، باید با راهنمایی های به موقع خود ، آنها را از نشانه های بلوغ و عوارض آن آگاه سازیم تا اولاً آنها را از اضطراب و نگرانی که معمولاً در این هنگام برای آنها پیش می آید نجات دهیم و آنرا امری طبیعی که برای همه پیش می آید معرفی نماییم ؛ ثانیاً با راهنمایی های به موقع خود آنها را از مراجعه به دوستان یا احیاناً خواندن کتابهایی که معمولاً زیانهای گوناگون در بر دارد ، بی نیاز سازیم .

       آگاهی دادن به کودکان در آستانه بلوغ درباره تحولات جسمی و روانی آنها و عوارض جدید و ناشناخته ای که برای آنها پیش می آید ، بسیار لازم و ضروری است ونباید آنها را در عالمی تاریک و مبهم به حال خود رها کرد و آنرا لازمة عفت و حیا دانست . با توجه به اینکه دختران چند سالی زودتر از پسران به مرحلة بلوغ می رسند ، وظیفه مادران در ارتباط با دخترانشان حساستر است . مادر باید با صمیمیت و دلسوزی در کنار دختر تازه بالغ خود قرار گیرد و همواره به عنوان راهنمایی آگاه ومحرم راز ایفاء نقش نماید .

       البته در تمام این مراحل باید راهنمایی و گاهی دادن توأم با عفت و مراعات ظرافتهای لازم باشد تا حجب و حیای فطری و طبیعی آنها را از بین نبرد . مادر باید مسائل بهداشتی و نیز تکلیف شرعی دختر ار بدقت به او بیاموزد و پیشاپیش آگاهی لازم را در اختیار او قرار دهد .همین وظیفه را پدر در ارتباط با پسر نوجوان خود که در آستانه بلوغ قرار گرفته است بر عهده دارد .

توجه کنید؟

" حجب وحیای بیش از اندازه و نامعقول دراین مورد مشکلات مهمی رابرای

فرزندان پیش می آوردوآنهارابه سوی دیگران وراههای نامطمئن سوق می دهد"

 

 

منابع

 

  • × لورا ای، برک. روانشناسی رشد ( جلد دوم ، از نوجوانی تا پایان زندگی ) ، ترجمه یحیی سید محمدی، تهران ، نشر ارسباران ، 1382
  • × ویلیام آلسنو ، وایت نیویورک ، روانشناسی بلوغ و تربیت جنسی کودکان و نوجوانان. ترجمه، فضل الله شاهلوی پور ، تهران ، چاپ پیام 1370
  • × نوروز علی ، صالحی . آشنایی با ویژگی رشد در دورة نوجوانی . مقالة ، تهران ،
  • × حسین علی ، کوهستانی . علی اصغر ، خلیل زاده امینیان ، پژوهشی در اوقات فراغت و راههای بهره وری از آن ، تهران ، نشر تیهو 1378
  • × علی ، قائمی . دنیای نوجوانی دختران ، تهران ، انتشارات امیری ، 1370
  • × حسین ، لطف آبادی ، روانشناسی رشد (2) : نوجوانی ، جوانی و بزرگسالی ، تهران ، انتشارات لیلی 1380
  • × شکوه ، نوابی نژاد ، رفتارهای بهنجار و نابهنجار کودکان و نوجوانان و راههای پیشگیری و درمان ناهنجاریها ،تهران ، انتشارات انجمن اولیاء و مربیان 1377
  • × محمد علی ، سادات ، آموزش خانواده : رفتار والدین با فرزندان ، تهران ، انتشارات انجمن اولیاء و مربیان 1376

•×   انجمن پزشکی بریتانیا. روشهای خفظ و ارتقاء سلامتی . ترجمه ، بیژن معصوم، بابک معصوم. مشهد انتشارات امامت 1382

                                                                                                                                                                

کدهای اضافی کاربر :






Powered by WebGozar